μυθιστόρημα εφηβείας

Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΔΕΞΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ BILDUNGSROMAN

Ο ήρωας του κλασικού έπους είναι ένας ώριμος άντρας, ένας ενήλικας . Η παρουσία ηρώων, όπως η Ναυσικά και ο Τηλέμαχος, που με τις ιδιαίτερες προσωπικές τους περιπέτειες , παρέχουν σε σμίκρυνση τα αρχέτυπα των μετέπειτα εφηβικών μυθιστορημάτων μύησης- ωρίμανσης, αποτελούν εξαίρεση .
Μέχρι τον 18ο αιώνα ο έφηβος με τη σημερινή σημασία δεν εμφανίζεται πουθενά στη λογοτεχνία, για τον απλούστατο λόγο ότι υπήρχε σύγχυση ανάμεσα στην παιδική, την εφηβική ηλικία και σ ΄αυτήν που ονομάζανε τότε νεότητα. Ο πρώτος τύπος σύγχρονου εφήβου είναι ο Ζίγκφριντ του Βάγκνερ, που εκφράζει το κράμα αθωότητας, σωματικής ρώμης, αυθορμητισμού και ζωντάνιας , που θα μεταβάλλει τον έφηβο σε ήρωα του 20ου αιώνα .
Η αποφασιστική τομή σ’ αυτήν την κατεύθυνση έγινε από τον Γκαίτε, ο οποίος διαμόρφωσε και κωδικοποίησε το νέο μοντέλο της νεότητας με τον ήρωά του τον Wilhelm Meister, και δημιούργησε ένα νέο λογοτεχνικό είδος, το Bildungsroman. To είδος αυτό θα αποτελέσει τη βάση του χρυσού αιώνα της Δυτικής λογοτεχνίας.Πρόκειται για το είδος που πραγματεύεται την πορεία του ήρωα μέσα από διάφορα στάδια της ζωής του, έως ένα σημείο ολοκλήρωσης ενός προσωπικού του στόχου, οπότε και χειραφετείται από κοινωνικές δεσμεύσεις και επιτυγχάνει τον αυτοκαθορισμό του, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει μια χαοτική πολυμορφία.
Συγγενή προς το Bildungsroman είδη είναι τα :α) Entwicklungsroman, (μυθιστόρημα ανάπτυξης) όπου υπάρχει προσανατολισμός προς ένα προκαθορισμένο καθολικό ιδανικό στην πιο ουδέτερη του έννοια, β) Erziehungsroman, (μυθιστόρημα μαθητείας) όπου το άτομο και η κοινωνία βρίσκονται σε σχέση συμφιλίωσης και συνεργασίας και επιδιώκονται συγκεκριμένοι παιδαγωγικής φύσης στόχοι.
Το Bildungsroman εξουδετερώνει τις αντιθέσεις των παραπάνω ειδών δημιουργώντας μια επισφαλή σύμβαση , εφόσον οι συντιθέμενες αρχές , αν και σε συμφωνία μεταξύ τους δεν έχουν χάσει την ετερότητά τους.
Η αρχή της δοκιμασίας και η έννοια της επιλογής είναι οι βασικές ιδέες που οργανώνουν το μυθιστόρημα γύρω από τον ήρωα. Το περιεχόμενό τους διαφοροποιείται ανάλογα με τις εποχές και τις κοινωνικές ομάδες, διαμορφώνοντας μια ποικίλη περιπτωσιολογία.
Ο ορισμός του μυθιστορήματος από τον Γκεόργκ Λούκατς, τέλος, μοιάζει να ταιριάζει απόλυτα στο μυθιστόρημα εφηβείας :
« Μυθιστόρημα είναι η μορφή της ώριμης άνδρωσης…Η μελαγχολία της ωριμότητας πηγάζει από το ότι η ηλικία αυτή βασίζεται στη σπαραχτική εκείνη βιωμένη εμπειρία, απ΄ όπου βλέπει κανείς να εξαφανίζεται ή να φθίνει η νεανική του εμπιστοσύνη στην εσώτερη φωνή της κλίσης του, ενώ ταυτόχρονα διαπιστώνει ότι καλά έκανε κι ερεύνησε αυτόν τον εξωτερικό κόσμο, στον οποίο και αφοσιώνεται πια για να μάθει από αυτόν τα μέσα για να τον εξουσιάζει.» …

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΙΔΟΥΣ

Το αρχετυπικό ελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα αποκρυσταλλώθηκε κατά το μεσοπόλεμο και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια .
Αυτές τις περιόδους παρουσιάζεται μια καινοφανής άνθηση στα μυθιστορήματα του είδους παγκοσμίως . Γενικότερα η χρυσή περίοδος της παιδικής λογοτεχνίας είναι ο Μεσοπόλεμος, οπότε και εκδηλώθηκε σε ύψιστο βαθμό ο σεβασμός για την «παιδική ηλικία» . Ειδικά στην Ελλάδα το Μεταξικό καθεστώς ( βλέπε μεταξικό δόγμα των νιάτων) αποτρέπει τους πεζογράφους από τον κοινωνικό προβληματισμό και τους ωθεί στο ιστορικό παρελθόν ή στην αμέριμνη εφηβική ηλικία, στην οποία αναζητούν τη θαλπωρή του παρελθόντος .
Ο Λεωνής του Γ., Θεοτοκά , Το Eroica του Κοσμά Πολίτη, Τα Ψάθινα καπέλα της Μαργαρίτας Λυμπεράκη, Το Contre tempes της Μιμίκας Κρανάκη , Το ταξίδι με τον Έσπερο του Α. Τερζάκη, είναι από τα αντιπροσωπευτικότερα του είδους, τα οποία αναπτύχθηκαν υπό την επιρροή των αντίστοιχων ευρωπαϊκών .
Αναφορικά με τους άξονες τους οποίους επιθυμούμε να εξετάσουμε, δηλαδή το ρόλο της οικογένειας, του έρωτα , της φιλίας και της επαγγελματικής αποκατάστασης, στη διαδικασία ωρίμανσης των εφήβων, διαπιστώνουμε τη απόλυτη πρωτοκαθεδρία του θέματος του έρωτα στο επίκεντρο των νεανικών αναζητήσεων, με τη φιλία να ακολουθεί στην κατάταξη των ενδιαφερόντων τους. Η οικογένεια που βρίσκεται συνήθως στο αφηγηματικό φόντο, είναι ουσιαστικά ανενεργή ή με μειωμένη επίδραση . Αυτό το στοιχείο συνηγορεί με την τάση της λογοτεχνίας για απαλλαγή από κάθε εμφανή διδακτική πρόθεση , αλλά και συνάδει με τη γενικότερη αναθεώρηση των οικογενειακών σχέσεων και την νομιμοποίηση της αναζήτησης αυτονομίας εκ μέρους των νέων. Όσο για την αγωνία για το επαγγελματικό τους μέλλον ή τις σπουδές τους δεν την ανιχνεύουμε χειροπιαστά σε καμία από τις παραπάνω περιπτώσεις. Επιπλέον οι συγγραφείς αυτής της περιόδου έχουν την τάση να δραπετεύουν από την επικαιρότητα, ακόμα κι όταν αυτή είναι επιτακτική(όπως στο Λεωνή όπου διαδραματίζεται ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ή στο Contre tempes το οποίο αναπτύσσεται στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την περίοδο του εμφυλίου). Δεν θέτουν ούτε λύνουν κοινωνικά προβλήματα. Εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στη μύηση στον έρωτα και ελάχιστη σχέση έχουν – έως καμιά- , με τις ιδεολογικές ή πολιτικές συγκρούσεις που αποτελούν το αντικείμενο των αντίστοιχων έργων αυτής της περιόδου για τη νέα γενιά . Περιπλανώνται σε μια ποιητική αχρονική σφαίρα, ουσιαστικά όχι για να μιλήσουν για τη σύγχρονή τους νεότητα, αλλά με διάθεση νοσταλγίας για τη δική τους παρελθούσα νιότη, ένα είδος παλιννόστησης στο γενέθλιο χωρόχρονο. Η εφηβική λογοτεχνία σαφώς δεν έχει ακόμα αυτονομηθεί, ενώ τα βιβλία που πραγματεύονται θέματα νεότητας απευθύνονται σε ένα κοινό μεικτό και δη ενηλίκων.

ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΦΗΒΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ - ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ

Η άλλοτε ισχύουσα απόσταση ανάμεσα στην παιδική – εφηβική ηλικία και την ενηλικίωση, έχει πλέον εξαφανιστεί. Η μέχρι πρόσφατα επικρατούσα αντίληψη περί μιας ευημερούσας, εξιδανικευμένης και οικουμενικής Παιδικότητας καθολικού χαρακτήρα, συσκότιζε και παραγνώριζε τις ιστορικές εξελίξεις κατά τις οποίες λάμβαναν χώρα αλλαγές στην παιδική κουλτούρα και σημειώνονταν συγκλίσεις προς την αντίστοιχη ενήλικη . Η συγκεκριμένη ιδεαλιστική αντίληψη περί παιδικότητας αποτελούσε οργανωτική αρχή και μορφοποιητική συνιστώσα του συνόλου της Δυτικής και Δυτικοποιημένης κοινωνίας .
Σήμερα το φαινόμενο της διπλής αναγνωσιμότητας (dual readership) και το γράψιμο βιβλίων και από τις «δύο όχθες του ποταμού» (crosswriting) , οδήγησε σε μια ιδιάζουσα κατηγορία ενός δι- ηλικιακού αναγνωστικού κοινού (cross- audience phaenomenon) .
Ως τη δεκαετία του ΄50 εφηβικό μυθιστόρημα σήμαινε- σχεδόν μονοσήμαντα- την λογοτεχνική καταγραφή των αναμνήσεων από τη σχολική περίοδο της ζωής, οι οποίες ήταν συνήθως αυτοβιογραφικές. Από το ΄50, αλλά εντονότερα από τη δεκαετία του ΄70 άρχισε να διαμορφώνεται ένα νέο περιεχόμενο. Το ως τότε προσδεδεμένο στην Παιδική λογοτεχνία εφηβικό μυθιστόρημα αποχωρίστηκε.
Τρεις νέες αρχές δεσπόζουν στο σύγχρονο Μυθιστόρημα Εφηβείας. Η επικονωνιακότητα, δηλαδή η καθιέρωση της πολυφωνίας και πολυπρισματικότητας, η διαδρασιμότητα, δηλαδή η κατάργηση της γραμμικής αφήγησης και το άνοιγμα σε αφηγηματικές στρατηγικές που εμπλέκουν τον αναγνώστη και η προσβασιμότητα, δηλαδή το γκρέμισμα των απαγορευτικών ορίων και η εισαγωγή θεμάτων, που υπήρξαν ως τώρα ταμπού. Έτσι το χάσμα ανάμεσα στην εφηβική λογοτεχνία και σ’ αυτή των ενηλίκων έχει σχεδόν κλείσει και δημιουργούνται κείμενα μεικτά με έφηβους ήρωες και κοινωνικό προβληματισμό, που αποκαλούνται ευρέως «κοινωνικά μυθιστορήματα» .
Από τον παραδοσιακό ήρωα- δράστη η Παιδική και Νεανική Λογοτεχνία πέρασε σταδιακά στον ήρωα- συλλογικό υποκείμενο και στη σημερινή εναλλασσόμενη δι- υποκειμενικότητα, που ισοδυναμεί με πολλαπλασιασμό των κειμενικών γλωσσών και υποχώρηση του ηγεμονικού λόγου του παντογνώστη αφηγητή.
Η τελεολογική αναζήτηση ενός καθολικού και αρραγούς παιδικού Εγώ, ανεξάρτητου από κοινωνικές καταβολές και πολιτιστικό περίγυρο, που απo – ιστορικοποιούσε τα κείμενα, έχει πάψει να εμπνέει την Παιδική και Νεανική Λογοτεχνία κι ένας νέος τύπος υποκειμενικότητας, περισσότερο πολύπλευρος και προβληματικός εγγράφεται στο επίκεντρό της. Με δεδομένη την τυπολογία του Frye , στην Παιδική και Νεανική Λογοτεχνία, μολονότι εντοπίζουμε όλο το φάσμα των δυνατών χαρακτήρων, από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και εξής παρατηρούμε μεγαλύτερη συχνότητα των δύο τελευταίων τύπων της κατάταξής του, δηλαδή του χαμηλού μιμητικού και του ειρωνικού . Αυτοί επιτρέπουν στους χαρακτήρες, να προσλαμβάνουν μια ουσιαστικότερη εσωτερικότητα, που έλειπε από τους παραδοσιακούς ήρωες. Άμεσα συναρτημένο με αυτό, είναι το στοιχείο της περιγραφής. Παλαιότερα τα εξωτερικά συμβάντα και οι χώροι που συνέβαιναν τα γεγονότα περιγράφονταν λεπτομερώς και έπαιζαν το σημαντικότερο ρόλο στο χτίσιμο της αφήγησης. Σήμερα δεσπόζει η περιγραφική λιτότητα , που βαίνει παράλληλα με μια αντίρροπη εμβύθιση στο εσωτερικό των ηρώων. Το ίδιο ισχύει και στο χειρισμό της παραμέτρου του χρόνου ως προς την χαρακτηροποίηση. Στην παραδοσιακού τύπου Παιδική και Νεανική Λογοτεχνία η ιστορία εκτεινόταν στο χρόνο και διακλαδιζόταν , ενώ τώρα προτιμάται η χρονική εστίαση σε μικρότερης διάρκειας γεγονότα .