επόμενο »

[Admin]

Διδακτική ενότητα :   Προοίμιο Ομήρου Ιλιάδας [Α, στ. 1-11]
   
Περίληψη

      Με διερευνητική μέθοδο και στοχεύοντας στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης προτείνεται η διδασκαλία του προοιμίου (Α, στ.1-11) της Ομήρου Ιλιάδας. Το σχέδιο μαθήματος περιέχει προτάσεις αφόρμησης, διδακτικούς στόχους, μεθοδολογία, μοντέλο διδασκαλίας. Παρατίθεται το κείμενο και στα Αρχαία Ελληνικά, και αφού σχολιαστεί στα βασικά του σημεία, προτείνεται η συγκριτική παρουσίασή του με το προοίμιο της Οδύσσειας. Ακολουθούν οι «υποθέσεις εργασίας» για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών, ενώ για ομαδοσυνεργατική εργασία προτείνεται η κριτική ανάγνωση του προοιμίου των Ιστοριών του Ηροδότου που δίνεται ως «παράλληλο κείμενο» για συνανάγνωση με τα άλλα δύο που προηγήθηκαν.
      Το άρθρο ολοκληρώνεται με την απαραίτητη –για την υπογράφουσα- βιβλιογραφία.

Λέξεις κλειδιά:  προοίμιο, μήνις, Αχιλλεύς


            Διαγραμματική παρουσίαση της Διδακτικής ώρας

Ενότητα: Ομήρου Ιλιάδα , ραψ. Α΄στ. 1-11
•   Το θέμα του προοιμίου
•   Διδακτικοί Στόχοι:
1.   Να διερευνήσουν οι μαθητές τη δομή και το λειτουργικό ρόλο του προοιμίου.
2.   Να εντοπίσουν το θέμα του έργου.
3.   Να συγκρίνουν το προοίμιο της Ιλιάδας με αυτό της Οδύσσειας.
4.   Να διερευνήσουν τη θέση και το ρόλο των θεών στη ζωή των ανθρώπων.
5.   Να προβληματιστούν πάνω στη σχέση αφορμής- αιτίας- συνέπειας στη ζωή
       των ανθρώπων.
   Κύρια σημεία // Έννοιες –κλειδιά : προοίμιο, μηνις, Αχιλλεύς

   Μεθοδολογία : Διερευνητική Μάθηση
   Τεχνικές : αφόρμηση
      Εντοπισμός των κυρίων σημείων και των εννοιών –κλειδιά
           // συγκριτική συνανάγνωση προοιμίων
   Βασική επιδίωξη:  καλλιέργεια κριτικής σκέψης
   Διδακτικό Μοντέλο : Συνδυασμός Διαδικασίας και Περιεχομένου
   Περιβάλλον μάθησης: συνέρευνα καθηγητή- μαθητών: μαθητοκεντρική προσέγγιση

     Εισαγωγικά:
 
       Στη Β΄ Γυμνασίου οι μαθητές συναντιούνται για δεύτερη  φορά  με την Ομηρική ποίηση. Αυτή η συνάντηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα ομαλή και ευχάριστη, αφού οι μαθητές έρχονται σε επαφή με γνωστές σε αυτούς ιδέες , τεχνικές δομής, πολιτιστικό- πραγματολογικό πλαίσιο, ύφος, αλλά γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο ελλοχεύει και ο κίνδυνος, αντί της οικειότητας να παρατηρηθεί κόπωση και μειωμένο ενδιαφέρον.
      Δεδομένου όμως ότι οι διαφορές ανάμεσα στα δύο έργα είναι υπαρκτές και σημαντικές, ενώ ο μύθος συναρπαστικός, η δε θεματολογία πολύ κοντά στην ψυχολογία 13χρονων παιδιών, τεχνικές αφόρμησης και παραλληλισμού κειμένων μπορούν να κρατούν το ενδιαφέρον σε υψηλό επίπεδο και τους μαθητές σε εγρήγορση. Σε αυτό το πλαίσιο αφόρμηση για το πρώτο κείμενο στη νέα χρονιά είναι οι προηγούμενες σχετικά γνώσεις τους («ανάκληση παλαιάς πείρας») :
 α) ποιο ήταν το θέμα της Οδύσσειας/ από πότε άρχισε  η περιπέτεια του ήρωα; = ο φυσικός χρόνος
β) πώς άρχισε η Οδύσσεια;: ο χρόνος του έργου
Ερωτήσεις  εγρήγορσης:
 α) ποιο έργο προηγείται θεματολογικά;
β) «Γιατί εσείς διδάσκεστε πρώτα αυτό που χρονολογικά έπεται και στην επόμενη χρονιά, αυτό που χρονολογικά προηγήθηκε;» Η ερώτηση επιτρέπει σύνδεση με τα προηγούμενα, μια γρήγορη αναφορά στη Γενική Εισαγωγή, λίγο πριν περάσουμε στην ανάλυση του προοιμίου, έχοντας στο νου μας το παρακάτω διάγραμμα:

                                            ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Ο καθηγητής διαβάζει με εκφραστική ανάγνωση το προοίμιο της Ιλιάδας, πρώτα στα Νέα Ελληνικά, και ύστερα στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, από το σχολικό βιβλίο (ΥΠΕΠΘ, ΠΙ, Ζωή Σπανάκου, Ομηρικά Έπη: Ιλιάδα, Β΄Γυμν., ΟΕΔΒ, 2006, :18-19).

   Il 1.1  to    Il 1.7


                     ΚΥΡΙΩΣ   ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ

Δίνουμε το θέμα του προοιμίου που αποτελεί και θέμα όλης της Ιλιάδας: «Ο ποιητής επικαλείται  τη Μούσα να τον βοηθήσει να διηγηθεί τη «μήνι» του Πηλιάδη Αχιλλέα που κατέστρεψε τόσους ανθρώπους στον πόλεμο της Τροίας....»
Προκλητική ερώτηση: « Τι πιστεύετε εσείς; Συμφωνείτε ή έχετε την άποψη ότι ο Όμηρος είναι υπερβολικός; Γνωρίζετε περιπτώσεις που ο θυμός ξεπερνώντας τα όρια, έχει οδηγήσει τους ανθρώπους σε ανεξέλεκτες καταστάσεις;»
    Μετά από αυτό ο καθηγητής μοιράζει σε φωτοτυπίες και με εκφραστική ανάγνωση διαβάζει και το προοίμιο της Οδύσσειας, πρώτα στα Νέα Ελληνικά  και ύστερα στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα.

Τον άντρα, Μούσα,  τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Τροίας
 πάτησε το κάστρο το ιερό.
 Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,
 κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν,
σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του
 τον γυρισμό. Κι όμως δεν μπόρεσε που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν από τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
 του υπέρλαμπρου ΄Ηλιου.   κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.
 Από όπου θες , θεά, ξεκίνα την αυτήν την ιστορία , κόρη του Δία,
 και πες την και σ’ εμάς.
                      [Μετάφραση: Δ.Ν. Μαρωνίτης ]

   Od 1.1  to    Od 1.10



Αντιπαραβάλλουμε και ρωτούμε: «το θέμα της Οδύσσειας δινόταν ήδη από το προοίμιο;»

Σε αυτό το σημείο αξίζουν δύο  επισημάνσεις:
Η πρώτη: Η παράλληλη διδασκαλία των προοιμίων των δύο ομηρικών έργων κρίνεται  απαραίτητη, καθώς έχουν τη ίδια
 λειτουργική χρήση και η σύγκριση θα βοηθήσει τους μαθητές να βρουν τις εναλλακτικές εκδοχές τους : ομοιότητες και διαφορές.


 
[Η δεύτερη επισήμανση : παράλληλα με τις μεταφράσεις όπως υπάρχουν στα σχολικά βιβλία Α΄ και Β΄ Γυμνασίου, (ΟΕΔΒ, 2006) στην παρουσίαση των προοιμίων,  είναι απαραίτητο να δοθούν και τα αρχαία κείμενα, άποψη με την οποία συμφωνούν και οι συγγραφείς των σχολικών βιβλίων, δεδομένου ότι υπάρχουν ήδη στα σχολικά εγχειρίδια. Παραπέρα, βεβαίως, αξίζει σχετικά να σκεφτούμε ότι τα συγκεκριμένα αποσπάσματα είναι ευρύτατα γνωστά και έξω από τον Ελληνικό χώρο και είναι καλό και οι Έλληνες μαθητές να έχουν τη σχετική εξοικείωση. Επιπλέον με αυτόν το τρόπο  θα έχουν τη δυνατότητα να αντιπαραβάλλουν τοις δύο γλωσσικές μορφές , έστω  και αδρομερώς, και αφενός να αισθανθούν την αισθητική ομορφιά του αρχαίου κειμένου,  αφετέρου να παρατηρήσουν τη συνέχεια τις γλώσσας μέσα από τις ομοιότητές της, από τον Όμηρο έως τη σύγχρονη εποχή. Σχετικά μπορούμε αφιερώνοντας 4 λεπτά στο τέλος της διδασκαλίας να ζητήσουμε από τους μαθητές να εργαστούν ομαδοσυνεργατικά και να επισημάνουν :ι. Τις λέξεις που είναι εντελώς όμοιες στον Όμηρο και στην εποχή μας , ιι. Τις λέξεις που διαφέρουν λίγο, ιιι. Τις εντελώς διαφορετικές / άγνωστες σήμερα λέξεις // Εναλλακτικά, μπορεί να ζητήσουμε τη σχετική άσκηση ως άσκηση εμπέδωσης στο σπίτι : ]

 1-7 : Προοίμιο , 8-11: Στίχοι Μεταβατικοί

Η επίκληση στη Μούσα : στην Ιλιάδα καλείται «θεά», μία φορά στην αρχή, ενώ στην Οδύσσεια «Μούσα» στην αρχή και «θεά» στο κλείσιμο (σε σχήμα κύκλου) του προοιμίου στο 10ο στίχο.
Προσοχή: στην Ιλιάδα σε σχήμα κύκλου εμφανίζει ήδη στο προοίμιο την αιτία της καταστροφής: η μήνις εμφανίζεται αιτιακά ως πρώτη και κύρια λέξη- έννοια και ολοκληρώνεται στο τέλος του προοιμίου- εν είδει στροβίλου-  σαφώς προσδιορισμένη και δοσμένη στις λεπτομέρειές της: η μανία του Αχιλλέα και του Αγαμέμνονα.
       Εμπλέκοντας τους μαθητές από την αρχή σε έναν πιο προσωπικό προβληματισμό και έναν πιο ελεύθερο σχολιασμό, όπου ελεύθερα αποδεχόμαστε και το «λάθος» του μαθητή, ως υγιή αντίδραση, την οποία σχολιάζουμε και συζητούμε όλοι από κοινού ως θετική στάση, ζητούμε από τους μαθητές να σκεφτούν μήπως αυτή η παράλειψη της διπλής αναφοράς της θεάς στην Ιλιάδα σημαίνει αλλαγή στάσης του ποιητή απέναντι στους θεούς. Πριν απαντήσουν όμως επισημαίνουμε να προσέξουν το στ. 6, «Διός ετελείετο βουλήν» και να απαντήσουν μετά.
 Η επίκληση στην ανώνυμη Θεά υπογραμμίζει την επίγνωση εκ μέρους του ποιητή του μεγάλου και σπουδαίου έργου που αναλαμβάνει. Η επιτυχία του εγχειρήματος χρήζει διαμεσολάβησης και θεϊκής έμπνευσης.
Το θέμα: μηνις > μανία, μανιακός, μανιώδης, <μαίνομαι /(πυρ και μανία) /, βιβλιο-μανία, τοξικομανία, ξενομανία/ κλεπτομανής, τελειομανής. [Η εμμονή στη λέξη –κλειδί του προοιμίου με αναφορά στα σύνθετα και τα παράγωγά της θα δώσει στους μαθητές να καταλάβουν καλύτερα το νόημα της και να τη συνδέσουν με πράγματα που γνωρίζουν τα ίδια από την προσωπική τους εμπειρία, βοηθώντας τα περισσότερο στην ερμηνεία και κατανόηση του νοήματος του θέματος του έργου]
Πρώτος Βασικός ήρωας : Αχιλλέας :
α. ποιος ήταν / ποιες οι παραδόσεις που τον αφορούσαν.
β.  Το όνομα του έργου όμως – Ιλιάδα- δεν αφορά τον κεντρικό ήρωα, σε αντίθεση με την Οδύσσεια< Οδυσσέας. Εμπλέκουμε τους μαθητές στην ερμηνεία: Γιατί να συμβαίνει αυτό; / μήπως στόχος του ποιητή δεν ήταν να μιλήσει για έναν μόνο ήρωα; :ίσως φιλοδοξία του ποιητή να τραγουδήσει τελικά ολόκληρο το δεκαετή αγώνα.
Η τεχνική του Ομήρου :in media res : να υποθέσουμε σχέδιο εγκιβωτισμού [: τεχνική του «θρυμματισμένου καθρέπτη»] και στην Ιλιάδα- γι’ αυτό και η ονομασία της; Η νεωτερικότητα αυτή του Ομήρου αντιπαραβάλλεται προς την προφορική παράδοση, αλλά και τους νόμους της επικής �